اسامی افراد
اسامی جفرافیایی
اسامی سازمانها
اسامی همایشها
تشکیلاتی با عملکرد رسیدگی به امور باستانشناسی عمر زیادی در کشور ندارد. توجه ایرانیان نسبت به آثار باستانی دیر اتفاق افتاد و در ابتدا از حالتی تفننی گذر نمیکرد و نتیجه آن آسیب و انهدام برخی از آثار تاریخی بود. برای بار نخست در ۱۲۹۵ش به همت مرتضی قلی خان ممتازالملک مجموعهای از اشیای عتیقه گرد آمد و در محلی با نام «موزه ملی» نگهداری شد. این تشکیلات در واقع زیرمجموعه وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه بود. دو سال پس از تاسیس موزه ملی ابراهیم حکیمی(حکیمالملک) وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه را به عهده داشت در سال 1297 هجری قمری و با گسترش مسافرت جهانگردان اروپایی به ایران مدتی بعد و همزمان بـا تـوسعه فعالیتهای باستانشناسی توسط اروپائیـان (در سـال 1297) دولت ایران (3) تشکیلات جدیدی در این وزارتخانه بهوجود آمد که «اداره عتیقات» نام گرفت و ایرج میرزای شاعر به ریاست آن منصوب شد. تا این زمان کسی به ارزش آثار تاریخی در تعیین هویت ملی ایرانیان، و تعیین قدمت فرهنگ و تمدن ایرانی کمترین توجهی نشان نمیداد. اما تـأسیس ایـن اداره و اقدامات متعدد دیگری هم که بعدا انجام شد نتوانست جلوی غارت آثار تاریخی با ارزش ایران را بگیرد.این تاراج به قدری وسیع بوده که امروز موزه کوچک یا بزرگی در جـهان وجـود ندارد کـه در آن یک یا چند اثر از میراث ملی ما در آنها به چشم نخورد.همین وضع در مورد بسیاری از کلکسیونهای خـصوصی نیز مصداق دارد.محل موزه در مدرسه دارالفنون بود. از آنجا که این اداره تازهتاسیس بهدلیل ارزش اشیای تاریخی و اجازه حفاری به متقاضیان حفاری درآمد مناسبی داشت، اهمیت یافته و به محل جدید وزارت معارف در عمارت مسعودیه منتقل شد. اشیای موزه ملی نیز در ابتدا به اتاقی در این ساختمان منتقل و پس از اتمام ساختمان موزه کنونی ایران باستان به آنجا منتقل شد.(1) در سال 1309 ش . « محمد علي فروغي ـ ذكاء الملك » با هم فكري تني چند از صاحب نظران متن قانوني را تدارك ديد كه به « قانون عتيقات » مشهور است و هنوز هم به قوّت خود باقي است و اساس قوانين مربوط به ميراث فرهنگي ايران بشمار ميرود . اين قانون در همان سال پس از تصويب مجلس شوراي ملي ( وقت ) به مرحلة اجرا در آمد و دو سال بعد ، آيين نامة اجرايي آن تهيه و به تصويب هيئت دولت رسيد و جان تازهاي به كالبد « شعبه عتيقات » دميد كه پس از تجديد سازمان در سال 1308 ش . به نام « دايرة تحقيقات » زير پوشش ادارة كل معارف انجام وظيفه ميكرد . (4)ریاست اداره عتیقات از سال ۱۳۰۸ به «آندره گدار» سپرده شد. در تاریخ ۲۳ خرداد ماه سال ۱۳۱۶ در پی نامه وزارت معارف، اداره کل عتیقات به اداره باستانشناسی تغییر یافت. دکتر علی فرهمندی، علی ریاضی، محمدتقی مصطفوی و نصرتالله مشکوتی از جمله روسای این اداره بودند. در اين دوره ، همراه با فعاليت هيئتهاي باستانشناسان خارجي ، تعدادي برنامة صحرايي باستانشناسي را باستانشناسان ايراني به شرح زير به مرحلة اجراء درآوردند .
1ـ كاوش تپة « اسماعيل آباد » و « تپة موشلان » بين كرج و هشتگرد در سالهاي 38 ـ 1337 ش . به سرپرستي مهندس علي حاكمي ؛
2ـ ادامه كاوشهاي « پاسارگاد و تخت جمشيد » به سرپرستي علي سامي كه تا سال 1338 ش . دنبال گرديد ؛
3ـ كاوش و پي گردي « گنبد سلطانيه » در سال 1335 ش . توسط صادق صميمي و محمود علمي ؛
4ـ كاوش در « گرمابك » و « تماجان » و « اُمام » حوزة املش گيلان در سال 1335 به سرپرستي حبيب الله صمدي و محمود راد ؛
5ـ كاوش « تپة ميل » ورامين در سال 1334 به سرپرستي مهندس علي حاكمي ؛
6ـ كاوشهاي حوزة شهرستان « فسا»ي فارس در سالهاي 1338 و 1337 س . به سرپرستي فريدون توللي ؛
7ـ گمانه زني در « بيستون » كرمانشاه ( محل كشف مجسمه مشهور به هركول ) در سال 1337 ش . به سرپرستي مهندس علي حاكمي
در دوازدهم آبان ماه ۱۳۰۹ شمسی «قانون» راجع به حفظ آثار عتیقه به تصویب مجلس شورای ملی رسید و قدم بسیار مؤثری با تصویب این قانون در حفظ و نگاهداری آثار باستانی ایران و همچنین به وجود آوردن تشکیلات جدی و مؤثری برای اداره باستان شناسی کشور و اجرای قانون برداشته شد. این قانون که مشتمل بر بیست ماده است در جلسه دوازدهم آبان ماه ۱۳۰۹ شمسی به تصویب مجلس شورای آن وقت رسید. نظامنامه اجرای قانون محفل آثار عتیقه در ۵۳ ماده در جلسه ۲۸ آبان ماه ۱۳۱۱ (یعنی پس از دو سال از تصویب قانون) به تصویب هیات وزراء رسیده و به وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه برای اجرا ابلاغ گردید، بنابر این لزوم ایجاد دستگاه مجهز و گسترده تری برای اجرای این قانون احساس می شد و طبق مفاد نظامنامه مسئولیت اجرای مواد مختلف قانون به عهدۀ ادارۀ عتیقات آن زمان قرار گرفت. دستگاه باستان شناسی کشور و همچنین موزه ایران باستان با نظارت و سرپرستی آقای آندره گدار که از سال ۱۳۰۸ شمسی عملا مسئولیت اداره عتیقات ایران را به عهده داشت، آغاز گردیده و در سال ۱۳۱۹ شمسی به پایان رسید (5)
طرح و نقشه این ساختمان به وسیله آقای آندره گدار تنظیم و ساختمان آن با نظارت و معماری حاج عباسعلی معمارباشی انجام گردید. پس از تکمیل این ساختمان ادارهی عتیقات که در چند اتاق حوزه مرکزی و موزه ملی که در تالار آئینه کاخ مسعودیه در عمارت وزارت معارف قرار داشت به تدریج در سال ۱۳۱۵ به ساختمان جدید منتقل گردید و در سال ۱۳۱۹ شمسی این موزه با نام موزه ایران باستان افتتاح شد. محل اداره کل عتیقات نیز با نام اداره کل باستان شناسی در قسمت شمالی ساختمان موزه ایران باستان مستقر گردید.(5)
عنوان سند : تغيير نام اداره عتيقات(2)
شماره سند : ۲۹۷۰۰۸۱۰۸
تاریخ سند : ۱۳۱۶/۰۳/۲۳
سند حاوی نامۀ وزارت معارف به اداره كل عتيقات است. طبق مفاد سند، با پيشنهاد وزارت معارف و اوقاف و تصويب فرهنگستان ايران، نام اداره عتيقات به اداره باستانشناسي تغيير يافته است و واژههای آركئولوژی و آركئولوگ به ترتیب جای خود را به واژه های باستانشناسی و باستانشناس داده اند و به ادارهكل عتيقات دستور داده شده كه در گفتگوها و مكاتبات خود از واژههای جديد استفاده كند.(2)
منابع :
- https://donya-e-eqtesad.com
- http://www.nlai.ir
- http://cafetarikh.com
- https://icro.ir
- https://susawhb.com/world-heritage-susa/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C/